Projekt:
Straty wojenne kościoła p.w. NMP w Elblągu (2025-2026)
Zadaniem projektu realizowanego w latach 2025-2026 jest możliwie najbardziej precyzyjne ustalenie zakresu strat wojennych, jakich doznał kościół p.w. NMP w Elblągu. Kościół został poważnie uszkodzony podczas ataku Armii Czerwonej na Miasto w styczniu i lutym 1945 r. Budynek zabezpieczono już w latach 40-tych, częściowo odbudowano w latach 50-tych i następnie, w latach 70-tych zaadaptowano na galerię sztuki.
Dawne wyposażenie kościoła NMP jest doskonałym przykładem gotyckiej i nowożytnej sztuki mieszczańkiej pobrzeża Bałtyku, a jadnocześnie ukazuje skomplikowane dzieje translokacji wyposażenia kościelnego. Ołtarze gotyckie związane z tym kościołem, jak np. ołtarz słodowników czy piwowarów, prawdopodobnie nie należały do pierwotnego wyposażenia świątyni i zostały do niej translokowane w czasach nowożytnych, a następnie, usunięte z jego wnętrza w XIX i XX w., trafiły ostatecznie do kościoła św. Mikołaja (ołtarz słodowników) i św. Jerzego (nieistniejący ołtarz piwowarów).
Po przejściu gminy na protestantyzm w 1542 r. radykalnej zmianie uległa sztuka prezentowana we wnętrzu kościelnym, akcentująca znaczenie słowa (ambona, ławy kolatorskie) oraz kommemorację (epitafia, płyty nagrobne, tablice inskrypcyjne).
Niestety, zniszczenia 1945 r. silnie dotknęły całe wnętrze kościelne: obiekty ewakuowane wcześniej z kościoła trafiły do Niemiec, składnic dziel sztuki w pobliskich miejscowościach, gdzie niektóre zaginęły, a inne, zwiezione do składnicy muzealnej w Oliwie, zostały ostatecznie umieszczone w pobliskim kościele św. Mikołaja w Elblągu.
Pierwszy rok projektu zakończył się powstaniem wstępnego opracowania dotyczącego strat wojennych kościoła p.w. NMP w Elblągu. Na kolejny, 2026 rok planowane jest wydanie publikacji naukowej dokumentującej straty.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego, w ramach programu „Badanie polskich strat wojennych”.
Opracowanie do pobrania:
J. Jakutowicz, M. Domino, Straty wojenne kościoła NMP w Elblągu, 2026
Projekt:
Straty wojenne kościoła farnego p.w. św. Mikołaja we Fromborku (2024).
Zadaniem projektu realizowanego w roku 2024 było możliwie najbardziej precyzyjne ustalenie zakresu strat wojennych, jakich doznał kościół farny we Fromborku. Kościół został poważnie uszkodzony podczas ataku Armii Czerwonej na Miasto w lutym 1945 r. Odbudowany został w latach 70tych XX w. Po II wojnie światowej kościół nie pełnił funkcji sakralnej – początkowo był nieużytkowany, nastepnie mieściła się w nim kotłownia miejska, a obecnie prowadzone są prace renowacyjno-adaptacyjne, których celem jest adaptacja przestrzeni do celów kulturalnych.
Wyposażenie kościoła św. Mikołaja jest interesującym przykładem sztuki barokowej fundacji zarówno kościelnej jak i świeckiej. Frombork jest bowiem jednym z najstarszch miast Warmii oraz siedzibą katedry, dzięki czemu był również miejscem działalności najwybitniejszych artystów północnego renesansu i baroku – Bartłomieja Strobla i Andrzeja Stecha.
Ze względu na mecenat biskupów oraz kanoników również kościół farmy we Fromborku uzyskał bogate i cenne wyposażenie wnętrza, wykonane głównie ok. 1696 r., po jednym z kolejnych pożarów. Dla kościoła tworzyli m.in. Piotr Kolberg, oraz, jak się okazało w trakcie projektu, równiez Andrzej Stech, który wykonał obraz do ołtarza głównego.
Projekt prowadzony w 2024 r. miał na celu ustalenie stanu wyposażenia kościoła w 1945 r. oraz analizę jego strat wojennych. Ze względu na rozmiar strat oraz rolę Fromborka jako miasta katedralnego, starty jakie poniosła świątynia w 1945 r. należą do jednych z najbardziej dotkliwych na północy Polski.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego, w ramach programu „Badanie polskich strat wojennych”.
Opracowanie do pobrania:
J. Jakutowicz, M. Domino, Straty wojenne kościoła p.w. św. Mikołaja we Fromborku, Gdańsk 2024
Projekt:
Straty wojenne kościoła farnego p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Braniewie (2023).
Zadaniem projektu realizowanego w roku 2023 jest możliwie najbardziej precyzyjne ustalenie zakresu strat wojennych, jakich doznał kościół farny w Braniewie. Nawet pobieżna analiza materiału ikonograficznego wskazywała na duży zakres ubytków.
Braniewo jest najstarszym miastem na Warmii, a zarazem jedynym miastem podwójnym na tym terenie. Przywilej lokacyjny otrzymało w 1261 r., a do roku 1360 było stolicą Warmii i miejscem rezydencji biskupów.
Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1251 r. Zapewne była to drewniana świątynia, która w latach 1343-1442 ustąpiła miejsca budowli gotyckiej, będącej kościołem parafialnym Starego Miasta Braniewa.
Ze względu na zamożność tutejszych kupców, wyposażenie świątyni było imponujące – od średniowiecznych i barokowych ołtarzy, po płyty nagrobne, tkaniny i wyroby rzemiosła artystycznego. Niestety w 1945 r. kościół został zbombardowany. Zniszczeniu uległa niemal cała bryła, wraz z przeważającą większością wyposażenia wnętrza. Prace nad odbudową kościoła podjęto dopiero w 1986 r. i kontynuowano do końca lat 80-tych XX w.
Projekt prowadzony w 2023 r. ma na celu ustalenie stanu wyposażenia kościoła w 1945 r. oraz analizę jego strat wojennych. Ze względu na rozmiar strat oraz rolę Braniewa jako najważniejszego miasta portowego Warmii, starty jakie poniosła świątynia w 1945 r. należą do jednych z najbardziej dotkliwych na północy Polski.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego, w ramach programu „Badanie polskich strat wojennych”.
Opracowanie do pobrania:
J. Jakutowicz, M. Domino, Straty wojenne kościoła św. Katarzyny w Braniewie, Gdańsk 2023
Projekt:
Straty wojenne kościoła farnego p.w. św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej w Bartoszycach (2022).
Zadaniem projektu realizowanego w roku 2022 było możliwie najbardziej precyzyjne ustalenie zakresu strat wojennych, jakich doznał kościół farny w Bartoszycach. Nawet pobieżna analiza materiału ikonograficznego wskazywała na duży zakres ubytków, głównie w odniesieniu do nowożytnej sztuki protestanckiej, choć destruktem wojennym okazał się także dawny, barokowy ołtarz główny z ok. 1660 r., którego autorstwo przypisywane jest królewieckiemu rzeźbiarzowi Joachimowi Pfaffowi. Niewątpliwą trudnością przy realizacji zadania jest niemal całkowity brak źródeł pisanych dotyczących historii kościoła.
Podczas realizacji projektu udało się w dużej mierze odtworzyć wygląd wnętrza świątyni sprzed zniszczeń, ustalić lokalizację poszczególnych obiektów oraz prześledzić ich późniejsze losy. Poruszono również problematykę kształtowania się wnętrza kościoła po 1945 r. Obecna aranżacja wnętrza kościelnego jest bowiem efektem koncepcji opartej w dużej mierze na obiektach pochodzących z innych świątyń, głównie z dawnego wschodniopruskiego kościoła w Tylży (niem. Tilsit, ob. Sowieck w obwodzie kaliningradzkim), które po 1945 r. znalazły się w granicach państwa polskiego.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego, w ramach programu „Badanie polskich strat wojennych”.